* ( « الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ ) * . . . * ( يَوْمَ الدِّينِ » ) * بعد از آنكه رب العالمين را استثناء كرد ، او را به اوصافى ستود كه با آن اوصاف حجت و دليلش بر مدعايش ( او دشمن من نيست بلكه ربى است رحيم و داراى لطف و عنايت به حال من و منعم من است به تمامى نعمتها و دافع تمامى شرور ) تمام مىشود و آن اوصاف اين است : * ( « الَّذِي خَلَقَنِي . . . ) * - آن كس كه مرا خلق كرد . . . » و اما اينكه بعضى گفته‌اند كه : جمله * ( « الَّذِي خَلَقَنِي . . . » ) * جمله اى است استينافى ، كه كلام را از سر شروع كرده ، سخنى است كه نبايد بدان اعتناء كرد . پس اينكه گفت : * ( « الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ » ) * سر آغاز هر نعمت ، مساله خلقت را ذكر كرد ، چون مطلوب ، بيان استناد تدبير امر او است به خود او ، اين از باب حكم كردن به تعبيرى است كه دليلش نيز همراهش باشد ، چون برهان اينكه تدبير عالم قائم به خود خداى تعالى است ، همين است كه خلقت عالم و ايجاد آن قائم به او تنهايى است ، زيرا پر واضح است كه خلقت از تدبير منفك نمىشود و معقول نيست كه در اين موجودات جسمانى و تدريجى الوجود كه هستيش به تدريج تكميل مىشود ، خلقت قائم به كسى ، و تدبير قائم به كسى ديگر باشد ، و از آنجا كه مىدانيم خلقت عالم قائم به خداى سبحان است ، پس ناگزير بايد بدانيم كه تدبيرش نيز قائم به اوست . و به همين عنايت بود كه هدايت را با فاء تفريع ، بر خلقت عطف كرد و فهمانيد كه خداى تعالى بدين جهت هادى است كه خالق است . و ظاهر جمله * ( « فَهُوَ يَهْدِينِ » ) * - كه به هدايت قيدى نزده - اين است كه مراد از آن مطلق هدايت است ، چه هدايت به سوى منافع دنيوى و چه اخروى و تعبير به لفظ مضارع ( هدايت مىكند ) به منظور افاده استمرار است ، پس معنا چنين است كه : خداى تعالى كسى است كه مرا آفريد و مدام مرا هدايت مىكند و همواره و از روزى كه مرا خلق كرده و به سوى سعادت زندگىام راه نمايى كرده و مىكند . در نتيجه آيه شريفه از نظر معنا نظير كلامى است كه خداى سبحان از موسى ( ع ) حكايت فرموده ، كه به فرعون گفت : « رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَه ثُمَّ هَدى » « 1 » يعنى به سوى منافعش هدايت كرد ، كه منظور از هدايت ، هدايت عامه است . و اين همان معنايى است كه در اول سوره بدان اشاره نموده و فرمود :

--> ( 1 ) پروردگار ما كسى است كه هر چيزى راى آفريد هدايت هم كرد . سوره طه ، آيه 50 .